Zachowek — komu przysługuje i ile wynosi

Czym jest zachowek

Zachowek to roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniędzy — nie o wydanie domu, działki czy udziału w nich. Przysługuje najbliższym zmarłego, którzy zostali pominięci w testamencie albo dostali mniej, niż gwarantuje im ustawa. Chroni rodzinę przed całkowitym wydziedziczeniem „jednym podpisem".

Komu przysługuje

Zstępnym (dzieciom, wnukom), małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy — ale tylko wtedy, gdy w danej sytuacji dziedziczyliby z ustawy (art. 991 § 1 k.c.); rodzice więc tylko wówczas, gdy spadkodawca nie pozostawił zstępnych. Rodzeństwo zachowku nie ma nigdy. Nie ma go też małżonek po rozwodzie ani w separacji (art. 935¹ k.c.), małżonek, przeciwko któremu spadkodawca wystąpił o rozwód z jego winy, a żądanie było uzasadnione (art. 940 k.c.), osoba uznana za niegodną dziedziczenia (art. 928 k.c.) ani ten, kto zrzekł się dziedziczenia w umowie ze spadkodawcą (art. 1049 k.c.) — od 22 maja 2023 r. można zrzec się także samego zachowku (art. 1048 § 2 k.c.). Wydziedziczenie (art. 1008 k.c.) pozbawia zachowku tylko wtedy, gdy testament wskazuje jedną z ustawowych przyczyn i jest ona prawdziwa — a przebaczenie je uchyla (art. 1010 k.c.); zstępni wydziedziczonego zachowują własne prawo do zachowku (art. 1011 k.c.).

Ile wynosi

Połowa wartości udziału, który przypadłby Ci przy dziedziczeniu ustawowym — a jeśli jesteś małoletni albo trwale niezdolny do pracy: dwie trzecie (art. 991 § 1 k.c.). Podstawą obliczenia jest czysta wartość spadku (aktywa po odliczeniu długów, bez zapisów zwykłych i poleceń) powiększona o doliczane darowizny i zapisy windykacyjne (art. 993 k.c.); darowizny wycenia się według stanu z chwili ich dokonania, ale cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 k.c.). Przykład: zmarły zostawił żonę i dwoje dzieci, cały majątek wart 600 tys. zł przepisał testamentem na jedno dziecko. Udział ustawowy każdego z trojga to 1/3 (200 tys.), więc zachowek pominiętego dziecka to co do zasady 100 tys. zł.

Kluczowy szczegół: darowizny się liczą

Zachowek liczy się nie tylko od tego, co zostało w chwili śmierci. Do podstawy dolicza się darowizny — te na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku bez ograniczenia w czasie, a na rzecz innych osób z ostatnich 10 lat przed otwarciem spadku (art. 994 § 1 k.c.); nie dolicza się jedynie drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych. To dlatego „za życia wszystko rozdał, nic nie zostało" najczęściej nie zamyka tematu, tylko go otwiera. Za zachowek odpowiadają w kolejności: spadkobiercy, zapisobiercy windykacyjni (art. 999¹ k.c.), a gdy od nich nie da się go uzyskać — obdarowani (art. 1000 k.c.), w granicach wzbogacenia i poczynając od ostatnio obdarowanego (art. 1001 k.c.). Medal ma drugą stronę: darowiznę, którą sam otrzymałeś od spadkodawcy, zalicza się na Twój zachowek (art. 996 k.c.), podobnie jak koszty wychowania i wykształcenia przekraczające przeciętną miarę (art. 997 k.c.).

Ile masz czasu

Pięć lat — liczone od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 k.c.), a przy roszczeniach wobec obdarowanych i zapisobierców windykacyjnych, jak również gdy spadkodawca testamentu nie zostawił, lecz rozdał majątek darowiznami — od otwarcia spadku (art. 1007 § 2 k.c.). Po tym terminie roszczenie się przedawnia i dobra sprawa potrafi umrzeć wyłącznie przez kalendarz.

Jak to wygląda w praktyce

Zaczynam od policzenia, ile zachowek jest naprawdę wart — to wymaga ustalenia składu majątku i historii darowizn, czasem z pomocą sądu. Potem wezwanie do zapłaty i próba ugody: znaczna część spraw kończy się porozumieniem, bo druga strona po zobaczeniu wyliczeń wie, co orzekłby sąd. Gdy ugody nie ma — pozew. Bronię też drugiej strony: spadkobierców, od których żąda się zawyżonych kwot. Od 22 maja 2023 r. zobowiązany może żądać obniżenia zachowku, rozłożenia go na raty (co do zasady do 5 lat) albo odroczenia terminu płatności, gdy uzasadnia to jego sytuacja osobista i majątkowa (art. 997¹ k.c.) — wcześniej pozostawał tylko wyjątkowy art. 5 k.c. Spadkobierca, który sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko do wysokości nadwyżki ponad własny zachowek (art. 999 k.c.), a wyliczenia przeciwnika często nie wytrzymują konfrontacji z dowodami.

Testament Cię pominął albo ktoś żąda od Ciebie zachowku? Zadzwoń: 601 220 609 — policzymy, zanim zaczniesz walczyć.